نطرون جهة رفع ضرر قطران وسماروع ولعوق أو با عسل جهة عسرنفس انتصابى نافع ومضر ورك ومصلح آن صمغ عربى وكند رو بدلش ووزن أو ابريشم وورثلث أو پوست ترنج وقدر شربت از خشك أو تا ده درهم واز تازه اش تا بيست درهم است وگويند چون يك ساق آن را با ريشه وتخم خشك كرده در پارچهء با ريسمان ابريشم بسته با خود نگاهدارند باعث محبت دلها مىگردد وتخمش در افعال ضعيف‌تر از برگش ويك مثقال أو جهة رفع لرز وقشعريرة ومغص نافعست وقدر شربتش تا دو مثقالست بالنكو نوعي از ريحان ودر بو شبيه با ووسبز مايل به سفيديست وبرگش باكنكره وتشريف وتخمش از تخم ريحان باليده تر ودر افعال قريب تخم شاهسفرم وجهة اسهال وموى ومعدى كه آن را معا باشد با كلاب مجرب وجهة مغص وزحير مفيد وقدر شربتش دو مثقال است وبدلش تخم ريحان با دروج لغة نبطي است وبه عربى جوك وبه فارسي ريحان كوهى نامند نوعي از ريحان وبرگش ريزه وساقش مربع وپر شاخ وكم بوى تر از ريحان وگلش مايل بسرخى ودر مصر ريحان احمر نامند وبوى وبستانى مىباشد وخريفيست نه ربيعى وظاهرا تخمش تخم شربتى است كه از شير از مىآرند وبا شربت قند ميخورند ودر دويم كرمه در أول خشك وبا رطوبت فضلى ومفرح ومقوى دل وفم معده ومبهتى ومدر شير وبول وحيض وعرق ومنضج ومحلل أو رام واسثشاق كوبيدهء أو معطش قوى وملين طبع وجهة خفقان وغشى وعسر النفس وضعف جكر بارد وسده سپرز وتقويه قوه شامه وريزانيدن سنگ مثانه وسعوط آب أو با سركه وكافور جهة رعاف وقطور عصارهء أو جهة جلاى بصر ودمعه وطلاى أو جهة ورم چشم ومنع نزلات وگزيدن عقرب وزنبور وتنين بحرى وبا آرد جو وروغن گل سرخ وسركه جهة أو رام حاره نافع وتضميه أو بر پستان رادع أو رام ومولد شير است وخائيدن أو جهة رفع كندى دندان وزايل كردن رطوبات عارضى سينه وشش ودر گوش گذاشتن أو جهة درد أو مؤثر واكثار امورث خلط مرارى وظلمت بصر وباعث سدر ودوار وگويند مولد كرم معده است ومصلح أو خيار وخرفه وسركه وقدر شربت از آب أو تاده مثقال وبدلش به وزن أو سوسنبر واز خواص اوست كه چون خائيده در آفتاب بگذارند كرم از أو متولد شود وچون در أول نزول آفتاب بجمل بخايند تا يك سال درد دندان نكشند وتخمش مانع تولد سودا وجهة عسر بول وتحليل نفخ نافع وضماد أو برپستان مولد شير وقدر شربت از وتا سه مثقال وروغن أو كه آب آن را با مثل أو روغن زيتون جوشانيده باشند تا روغن باقيماند كرم وشد وجالى ونصف أو قيهء أو با آب گرم جهة اخراج كرم معده وطلاى أو جهة مواد بادره وتحليل رطوبات وتقويه اعصاب نافع است باد زهر اسم فارسي ترياقست وبه عربى حجر السم نامند ومراد اطبا از وحجريست كانى وهر گاه پادر زهر حيواني استعمال نمايند مراد از وحجر أليس است ومؤلف اختيارات بديعى انكار معدنى نموده ومتوجه آن نشده واين معنى دليل است بر عدم مطالعه كتب معتبره وابن تلميذ در مغنى گويد كه معدن أو براي أرسطو وغيره اقاصى هند وأوايل چين است پنج قسم مىباشد سفيد وزرد وسبز واغبر ومنقط ورازي در طب ملوكى بيان نموده كه ما بين زردى وسفيدى وبرنگ وسمه مشاهده نموده ودر رفع ضرر پيش تجربه كرده وابن مندويه گويد كه زرد مايل به سبزى وسفيدى است ودر نخب مسطور است كه معدن أو كرمان در كوه زرند است وسه قسم مىباشد سبز نيمرنگ وزرد ومايل به سفيدى ومايل به سرخى وچيزى با اوست كه در آتش نمىسوزد وآن را مخاط الشيطان نامند وحقير قسم سبز تيره وزرد مايل به سياهى وزرد كاهيرا مشاهده نموده است وگويند امتحان أو آنست كه زرد چوبه را بر روى سنگى مىسايند وبعد از آن پادزهر را هر گاه رنگ زرد چوبه سرخ شود خوبست والا فلا وگويند علامه خوبى أو آنستكه در آفتاب گرم عرق كند وچون سائيده بر موضع گزيدهء أفعى ومانند أو بپاشند ستم را بطريق رشح رفع نمايد وچون قدر دو جورا با آب سائيده در كلوى أفعى ومار كنند بكشد ويا بحيوانى كه پيش وأمثال أو داده باشند بدهند وهر گاه از آن خلاص بايد جوبست وحقير اين امتحان را بهتر مىداند ودر حرارت معتدل ودر آخر دويم خشك وتا دوازده جو آن مقاوم وجميع سموم حيواني ونباتى ومعدنى ومداومت أو هر روز به قدر قيراطى حافظ صحت ومانع ضرر هواي وبائى واختلاف مياه واهويه ونگاهداشتن أو مانع گزيدن هوام وموافق جميع امزجه ومقوى دل واعضا ورئيسه وحافظ حرارت ورطوبة غريزي ومانع تعفن أخلاط وزايل كنندهء سميت أو ومبهى ومقوى اعصاب وقوى ومفاصل ومحلل ورادع أو رام بارده وحاره وجهة خفقان بغايت مجربست وقدر شربتش در رفع سموم از سه نخودتا دودانگ ودر ساير خواص از يك قيراط يا يكدانگ وكوبيد آشاميدن نيمدانگ از عرق أو كه از تابش بهم رسد جهة ازالهء خفقان في الفور مجربست پا در هر حيواني مراد از مطلق أو حجر السيس است وآن سنگيست در شيردان بز كوهى متكون مىگردد وأكثر أو طولانى مثل بلوط مىباشد وبهترين أو سبز مايل بسياهى وبراق وتو بر تو مثل پياز ودر جوفش چوب مخلصه باشد وآنچه مدور مشاهده شود در جوفش تخم مخلصه يافت كرد وچون با سركه بسايند مايل به سرخى باشد ونوعي هندى أو را سياهى بسيار غالب بر سبزى ودر جوفش پشم وساير أخشاب يافت نمىشود بسيار ضعيف‌تر از نوعي شبانكاره وشيراز يست وفرق ميان عملي وغير عملي آنست كه چون سوزنير أكرم كرده در اصلى فرو برند سر سوزن زرد شود ودودى زرد مشاهده كرد واز عملي دود سياه در آخر دويم كرم ودر أول سيم خشك ومقوى جميع اعضأ ومبتهى وترياق سمومات ودر خواص مثل معدنيست مگر آنكه در محرور المزاج بغايت مضراتست ومحرق خون ومورث التهاب واسهال